PCOS ontrafeld

PCOS, voluit Polycysteus Ovarium Syndroom, is een hormonale aandoening waarbij kleine blaasjes (cysten) in de eierstokken de rijping van eicellen en de eisprong verstoren. Wereldwijd treft dit 8–13% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd. In deze blog ontdek je wat het is, wat het betekent in het dagelijks leven en welke behandelmogelijkheden er zijn.

In de eerste helft van de menstruatiecyclus worden er in de eierstokken een aantal follikels (vochtblaasjes) aangemaakt, waarvan meestal één van de follikels zich verder ontwikkeld dan de rest. Deze groeit door totdat hij openbarst en de eicel vrijkomt: het moment dat bekendstaat als de eisprong (ovulatie). Bij PCOS verloopt dit proces anders. In plaats van één dominante follikel die doorgroeit, blijven er meerdere kleine follikels aanwezig die niet verder rijpen. Hierdoor komt er geen eisprong op gang en kan ook de menstruatie uitblijven of onregelmatig worden. Bij een normale cyclus word je circa 13 tot 14 keer per jaar ongesteld. Bij PCOS is dit minder dan 8 keer of blijft het volledig uit. Voor veel vrouwen is dit het moment om stappen te zetten richting verder medisch onderzoek. Dit wordt gedaan aan de hand van een echo of bloedonderzoek, uitgevoerd door een gynaecoloog. Maar kan het inschakelen van een psycholoog wellicht ook nog raadzaam zijn?

Symptomen en complicaties
PCOS kan diverse lichamelijke klachten veroorzaken, waaronder darmproblemen zoals buikkrampen, obstipatie of diarree, pijn in de buik of rug, aanhoudende vermoeidheid en slaapproblemen. Bovendien vergroot PCOS de kans op lichamelijke aandoeningen, zoals diabetes en hart- en vaatziekten (Teede et al., 2023).

PCOS leidt verder nog tot hormonale en stofwisselingsgerelateerde klachten, die bij
vrouwen veel onzekerheid en schaamtegevoelens teweegbrengen. Zo kan het een onrustige huid/acné/vettige huid geven, haaruitval of dunner wordend haar, gewichtstoename, donkere huid in de lies of oksels, overbeharing en een laag libido. Daarnaast kan PCOS invloed hebben op de mentale gezondheid, bijvoorbeeld door stemmingswisselingen, angst- of depressieve gevoelens, of eetstoornissen.

In de kern is er bij PCOS sprake van een hormonale disbalans. Bij PCOS kunnen hormonen zoals luteïniserend hormoon (LH), follikelstimulerend hormoon (FSH) en testosteron verstoord zijn. Deze hormonen spelen een cruciale rol bij de menstruatiecyclus en de vruchtbaarheid. Een verstoorde hormoonbalans kan ervoor zorgen dat menstruaties onregelmatig of helemaal uitblijven, dat het bloedverlies anders verloopt dan normaal, en dat het lastiger wordt om zwanger te worden.

Een belangrijk kenmerk van PCOS is een verhoogd effect van testosteron bij vrouwen. Ondanks dat zowel mannen als vrouwen het hormoon testosteron aanmaken, ervaren vrouwen met PCOS hier vaak meer klachten van. Dit komt doordat zij enerzijds gevoeliger zijn voor de werking van testosteron en anderzijds vaak hogere testosteronwaarden hebben. Een belangrijke oorzaak hiervan is insulineresistentie, die de eierstokken stimuleert om extra testosteron aan te maken, wat de hormonale disbalans verder versterkt.

Invloed van de pil (hormonale anticonceptiemiddelen)
Houd er wel rekening mee dat dit bij veel vrouwen onopgemerkt blijft, bijvoorbeeld wanneer zij de pil gebruiken. In de stopweek treedt er weliswaar een maandelijkse bloeding op, maar dit is geen ‘echte’ menstruatie. Het gaat dan om een onttrekkingsbloeding, die kunstmatig wordt veroorzaakt door een plotselinge daling van het hormoonniveau. Hierdoor laat het baarmoederslijmvlies los, zonder dat er een eisprong aan vooraf is gegaan. Een natuurlijke menstruatie ontstaat juist wél na een eisprong.

Doordat de pil de eigen cyclus onderdrukt, geeft deze maandelijkse bloeding geen inzicht in hoe het werkelijk gesteld is met de menstruatie. Veel vrouwen ontdekken daarom pas dat zij PCOS hebben op het moment dat zij stoppen met de pil.

Wanneer PCOS eenmaal is vastgesteld, kan het wederom starten van anticonceptie een belangrijke overweging zijn. De anticonceptiepil kan het testosteronniveau met circa 60 procent laten dalen, waardoor de effecten daarvan aldus klachten zoals acné en overbeharing kunnen afnemen. Tevens zorgt het ervoor dat de menstruatiecyclus wordt gereguleerd.

Seksuele blokkades
In 2016 is de afdeling voortplantingsgeneeskunde van het Erasmus MC, gespecialiseerd in PCOS, gestart met een onderzoek naar het seksueel functioneren van vrouwen met dit syndroom. Hierbij werd bij vrouwen met PCOS gekeken naar de rol van testosteron en overige hormonen bij het ervaren van seksueel verlangen en het vermogen tot seksuele opwinding. Het betrof een meta-analyse van 32 artikelen. Hieruit bleek dat vrouwen met PCOS een significant lager seksueel functioneren hadden vergeleken met vrouwen zonder PCOS. Ook rapporteerden vrouwen met de aandoening een lagere seksuele voldoening. Voor seksueel verlangen werd echter geen significant verschil gevonden. Wel moet worden opgemerkt dat de kwaliteit van de geïncludeerde studies over het algemeen laag tot gemiddeld was, onder andere door selectiebias en mogelijke verstorende factoren.

Onvruchtbaarheid
Het is zeker niet zo dat alle vrouwen met PCOS per definitie onvruchtbaar zijn. Wel kan de vruchtbaarheid verminderd zijn (subfertiliteit), waardoor het langer kan duren om op natuurlijke wijze zwanger te worden. Ongeveer 60% van de vrouwen met PCOS kan echter ook zonder medische behandeling zwanger raken. Bij medische behandeling kan gedacht worden aan clomifeen- of letrozol tabletten om de eisprong te stimuleren, of, indien nodig, follitropine-injecties. Ongeveer 8 van de 10 vrouwen met PCOS krijgen door medicijnen een eisprong. Metformin kan worden voorgeschreven voor vrouwen met PCOS die géén eisprong krijgen. Helpt medicatie eveneens onvoldoende, dan is kunstmatige voorplantingtechnologie, in-vitrofertilisatie (IVF) nog een mogelijkheid. Raadpleeg voor meer informatie de website van Freya, dé vereniging voor mensen met vruchtbaarheidsproblemen of Stichting PCOS Nederland.

Angsten en depressie’s
In de Richtlijnendatabase wordt professionals geadviseerd om bij PCOS direct te screenen op angst- of depressieve klachten. Dit advies is gebaseerd op het feit dat vrouwen met PCOS een verhoogd risico hebben op het ontwikkelen van dergelijke klachten vergeleken met vrouwen zonder PCOS, zoals hierboven reeds te hebben aangekaart. De symptomen kunnen bovendien samenhangen met de belastingen en uitdagingen die vrouwen ervaren door PCOS.

Behandeling
De problematiek vraagt om een gecombineerde behandeling die zowel een medische als psychologische ondersteuning omvat. Het liefst een multidisciplinaire aanpak, in samenwerking met een huisarts, gynaecoloog, diëtist, endocrinoloog (gespecialiseerd arts in hormonen en stofwisseling) etc.

Overgewicht kan de klachten van PCOS verergeren, daarom is een gezonde leefstijl vaak een belangrijke eerste stap. Sterker nog, ongeacht het gewicht of kinderwens, staat professionele begeleiding op het gebied van leefstijl bovenaan het lijstje in de nieuwste, internationale richtlijnen. Aanpassingen in stressmanagement, voeding, beweging en slaap kunnen de hormoonbalans verbeteren, wat op zijn beurt ook de eventuele stemmingsklachten aan laat pakken.

Als dit onvoldoende effect heeft, kan een arts, naast anticonceptie, ook medicatie voorschrijven. Dit kan bijvoorbeeld medicatie zijn voor insulineresistentie, zoals metformine, of antidepressiva wanneer er sprake is van een depressie- en/of angststoornis.

Als psycholoog ligt de focus op hoe PCOS doorwerkt in het dagelijks leven, bijvoorbeeld in het zelfbeeld, zelfvertrouwen, de stemming, intimiteit, het energieniveau etc. Dit omvat onder andere psycho-educatie over de rol van PCOS bij psychische klachten, evenals ondersteuning bij stressmanagement en het aanleren van nieuwe copingstrategieën.