Dwang is niet van levensbelang

We hebben allemaal onze gewoontes, rituelen en eigenaardigheden. Zodra deze echter ‘moeten’ worden uitgevoerd, uit angst dat er anders iets ergs gebeurt, krijgen ze een dwangmatig karakter. Dan wordt het belastend, gaat het je leven beheersen en verstrik je steeds meer in je eigen gedachten en handelingen. Met de tijd kan dit steeds extremere vormen aannemen. Wat zit erachter, en hoe kun je jezelf ertegen wapenen? Dat ondervind je hier. Ik spreek hierbij vooral mensen aan die in welke vorm dan ook met dwang worstelen.

Je zou dwang kunnen zien als een sluipmoordenaar: langzaam en ongemerkt neemt het steeds meer ruimte in en het laat zich al moeilijker wegsturen. Voor je het weet is er een hardnekkig patroon ontstaan in denken en handelen, waar je nauwelijks nog tussen kunt komen. Dwang kan zich op eindeloos veel manieren uiten: van overmatig handen wassen, schoonmaken, ordenen of rechtzetten tot aan controleren, checken, tellen etc. Het doet overkomen alsof het kleine, onschuldige routines zijn, maar vaak beïnvloeden ze je leven aanzienlijk en sluipen ze ongemerkt dieper je dagelijkse bestaan binnen. Des te eerder je de dwang onderkend en ten twijfel trekt, des te gemakkelijker weet je jezelf ervan te bevrijden.

Wie met dwang worstelt, hoort zichzelf vaak denken of zeggen: “voor de zekerheid doe ik het maar, het is tenslotte zo gedaan.” Daarmee wordt de ingrijpendheid van dwang gebagitaliseerd of ontkent. Juist erkenning is de eerste stap om er grip op te krijgen: inzien dat dwang zijn intrede heeft gedaan. Dit opent deuren voor meer bewustwording, begrip en uiteindelijk herstel!

Allereerst wordt in therapie uitleg geboden over wat dwang is, hoe het ontstaat en wat het met de tijd teweeg kan brengen. Alleen dit al kan ontzettend verhelderend zijn. Want ook al ervaar je de dwang dagelijks, dat wil nog niet zeggen dat je doorhebt wat er precies in je hoofd gebeurt. Vaak wordt het zo’n wirwar van gedachten dat je er blind voor wordt of erdoor overspoeld raakt.

Vervolgens wordt in therapie de realiteitszin getoetst. Geloof je wat de dwang je influistert? Neem je het zomaar voor waarheid aan, en welke betekenis geef je eraan? Wat zegt dat over jou? Vaak spelen hierbij gevoelens van angst, schuld of schaamte mee, waardoor je het voor jezelf houdt, waardoor het je nog meer van binnen opslokt. Intussen groeit het gevoel dat je geen controle meer hebt over de onaangename (dwang)gedachten. De automatische neiging is om de gedachten weg te duwen of te willen verbannen, maar juist die weerstand zorgt ervoor dat ze telkens terugkomen. Door ze te bevechten, krijgen ze onbedoeld meer gewicht en betekenis.

Misschien roept het lezen hiervan verwarring op. Aan de ene kant mag je niet naar de dwang luisteren, omdat handelen ernaar het patroon juist versterkt en uitbreidt. Maar je er actief tegen verzetten is dus ook niet de oplossing. Wat blijft er dan nog over?

Een evenwichtige kijk op dwang
Indien sprake van een dwangstoornis, wordt het in de DSM-5 een Obsessieve-Compulsieve stoornis (OCD) genoemd. OCD kan grofweg worden onderverdeeld in obsessies, oftewel hardnekkige, ongewenste gedachten, en compulsies, de handelingen of rituelen die iemand uitvoert om die gedachten te beheersen. Een belangrijk criterium is dat deze obsessies en compulsies veel tijd in beslag nemen (meestal meer dan een uur per dag) of het dagelijks functioneren aanzienlijk verstoren. Dit kan een flinke impact hebben op werk, studie, sociale contacten en het innerlijk welzijn.

In essentie is dwang een overdreven reactie op vrees. Het is een poging van het brein om met angst om te gaan. De dwanggedachte of – handeling is bedoeld om spanning te verlagen, gevaar te voorkomen of zekerheid te creëren. Voor even voelt het alsof de angst wordt weggenomen en werkt het opluchtend uit, maar vaak staan de dwanghandelingen niet in verhouding tot het gevreesde gevaar. In werkelijkheid wordt de onderliggende angst niet opgelost, maar slechts tijdelijk toegedekt. Langzaam ga je jezelf wijsmaken dat je de dwang nodig hebt om de angst op afstand te houden, waardoor de gevoelens van angst steeds bedreigender op je overkomen. Het vertrouwen in eigen vermogen om met de angst om te gaan neemt af, meestal zonder dat daar bewijs voor is. Steeds was de dwang je te snel af, zogenaamd om je te beschermen, maar daardoor heb je nog niet kunnen ervaren dat je die angst eigenlijk wél aankunt!

Wacht niet langer. Onderken het probleem, zoek hulp en kom in actie!
Dus wat staat je, onder begeleiding van een psycholoog, te doen? Samen ga je de cirkel van dwang doorbreken door:

Dwanghandelingen stapsgewijs afbouwen. Je gaat ervaren dat wat je vreesde niet gebeurt wanneer je een handeling niet uitvoert. Hooguit voel je even een onaangenaam gevoel, maar dat gaat ook weer voorbij. Je kunt het aan! Des te vaker je dit uitprobeert, des te makkelijker het wordt. Zo leer je je gevoelens beter te verdragen en win je langzaam het vertrouwen in jezelf, je lichaam en je omgeving terug.

Dwanggedachten als gedachten zien die komen en gaan. Neem ze niet té letterlijk of serieus. Je brein kan de toekomst niet voorspellen. Het zijn gewoon gedachten, en het soort gedachten zegt niets over wie jij bent als persoon. Je bent veel meer dan je gedachten.

Stop dus met proberen de situatie onder controle te krijgen. Met een beetje geduld en oefening leer je dat dwang niet de baas is over jou en dat jij zelf stap voor stap de regie over jezelf terugkrijgt te midden van alle onzekerheid en onvoorspelbaarheid. Hoe fijn zou dat zijn!