De kracht van opstellingen

Zou je vreemd opkijken om als volwassene tijdens therapie met poppetjes te werken? Misschien wat kinderachtig? Toch heeft het menig man doen verbazen wat voor krachtig middel het kan zijn. Laten we eens kijken naar het doel van deze methode, de werkzame elementen en de bijbehorende knelpunten.

De meeste mensen zijn bekend met familieopstellingen, waarbij echte mensen worden ingezet. Dit vindt in groepsverband plaats, onder leiding van een professionele opsteller. Één deelnemer brengt een vraag in en wijst anderen aan om de familieleden te representeren. De vragensteller plaatst je op een plek waar vanuit je contact maakt met de persoon die je vertegenwoordigt. Een voorbeeld hiervan is te zien in de Turkse Netflix-serie Zeytin Ağacı (Another Self). In individuele therapie is dit niet mogelijk, maar een vergelijkbaar effect kan met poppetjes worden nagebootst.

In veel van de gevallen worden in opstellingen Duplo- of Playmobilfiguren gebruikt om het grotere geheel meer expressie te geven. Zo kun je een poppetje zoeken dat echt aan de betreffende persoon doet denken, maar soms kiest men ook voor neutrale of beschilderde houten figuurtjes. Daarnaast wordt het repertoire uitgebreid met symbolen die abstracte begrippen verbeelden, zoals grenzen, kracht, territorium, persoonlijke gevoeligheden en beschadigingen. Je kunt er dus alle kanten mee op. Heb je de materialen niet bij de hand, dan volstaan ook post-its of stenen. Kies bij voorkeur wel iets wat je kunt verplaatsen.

Met behulp van een opstelling wordt een bepaalde interactie of dynamiek zichtbaar en voelbaar. Zo kun je niet alleen de relatie tussen twee of meer personen visualiseren, maar ook innerlijke conflicten binnen één persoon inzichtelijk maken. Dit biedt meer duidelijkheid en grip in de soms verwarrende belevingswereld van de cliënt. Bovendien kan het, juist doordat je de situatie vanuit een ander perspectief benadert, op een dieper niveau raken en nieuwe inzichten aan het licht brengen.

De opstelling wordt bepaald door de onderlinge afstand tussen de poppetjes en diens kijkrichting. Je kunt hiermee bijvoorbeeld eerst de huidige situatie in beeld brengen, gevolgd door een voorstelling van hoe je het graag zou willen zien. Vervolgens denk je met elkaar na over welke stappen nodig zijn om van de ene opstelling naar de andere te komen en wat de cliënt daar zelf in kan doen.

Ervaren effectiviteit
De afgelopen decennia hebben wereldwijd veel professionals deze methode eigen gemaakt. Het zorgt voor afstand tussen de cliënt en het probleem. Daarnaast krijgt cliënt de regie in eigen handen (terug), met de vrijheid om de opstelling naar eigen inzicht aan te passen. Bovendien tonen experimenten aan dat visualisaties de activiteit in de linker frontale cortex, het gebied dat betrokken is bij taal en denken, verhogen. Tegelijkertijd bevorderen ze de informatie-uitwisseling tussen beide hersenhelften.

Onderzoek van Scholtens et al. (2023) geeft inzage in de ervaringen van professionals die het tot op heden hebben toegepast, alsmede de praktische knelpunten en ontwikkelpunten voor verdere professionalisering en validatie van de methode. Op basis van literatuur en bestaande kennis ontwikkelden zij een eerste conceptualisatie en procedure, genaamd Systemic Organisational Constellation (SOC). Hierbinnen werden zowel mensen als objecten als representanten ingezet om het systeem zichtbaar te maken. Vervolgens werd onder 273 professionals (coaches, consultants en trainers) een vragenlijst afgenomen om te onderzoeken hoe de methode wordt ingezet, welke ervaringen zijn opgedaan en wat de sterke en zwakke punten zijn.

Bij het noemen van sterke punten gaf 37% aan de methode als effectief te ervaren. Het overig percentueel aantal respondenten zag vooral voordelen in het feit dat het ervaringsgericht werken betreft, je hiermee een systemisch perspectief kunt aannemen en dat je verborgen dynamieken zichtbaar kunt maken. Als zwakke punten noemden de respondenten in de vragenlijst het gebrek aan wetenschappelijke onderbouwing en de grote mate van interpretatieve vrijheid.

Bewezen effectiviteit
Het ontbreken van uniforme definities en gestandaardiseerde procedures bemoeilijkt de uitvoering van gedegen onderzoek naar de effectiviteit, aangezien het onduidelijk wordt welke constructen precies worden gemeten en met elkaar vergeleken worden. Zodra hier meer duidelijkheid in geboden wordt, kan empirisch onderzoek naar de methode naar verwachting beter van de grond komen.

De respondenten bleken concreet behoefte te hebben aan een handleiding van de methodiek en een mogelijkheid tot certificering, waarmee de kwaliteit kan worden aangetoond en gewaarborgd. Zelf ben ik erg te spreken over Een Taal Erbij cursus en bijbehorend boek. Het knelpunt is naar mijn inziens niet zozeer het gebrek aan beschikbaar onderwijs, maar vooral het eenduidig vaststellen welke diploma’s recht geven op de officiële status van deskundige.

Slotwoord
Samenvattend, de methode mag dan wel veelbelovend zijn, maar het ontbreekt nog aan overtuigend bewijs. De ervaren effectiviteit staat nu eenmaal niet gelijk aan wetenschappelijk bewezen effectiviteit. Je kunt je afvragen in hoeverre praktijkervaring voldoende is om de methode te legitimeren. Aan de andere kant kunnen we ook niet eindeloos blijven wachten op harde evidentie alvorens het wordt ingezet, aangezien eerst voldoende professionals opgeleid moeten worden en ervaring moeten opdoen om een degelijk onderzoek (mede)mogelijk te maken.

Zodra er een eenduidige en erkende richtlijn voor de inzet van opstellingen beschikbaar is, kan de methode binnen het hele vakgebied op een gestructureerde en verantwoorde manier worden toegepast, waardoor praktijk en onderzoek elkaar versterken in plaats van tegenwerken. Zonder zo’n kader blijft het risico bestaan dat de methode ongecontroleerd en inconsistent wordt ingezet, wat de geloofwaardigheid en effectiviteit op lange termijn ondermijnt. Op die manier wordt deze methodiek ‘onterecht’ alsmaar niet serieus genomen.