Verdwalen in andermans waarheid

We hebben nogal de neiging om anderen snel voor een narcist uit te maken, zodra iemand geen rekening met je houdt. Dat is nogal een zware beschuldiging, gezien het een persoonlijkheidsstoornis betreft. Tegelijkertijd zijn er veel interacties waarbinnen vijandigheid ontstaat en de een de ander laat twijfelen aan zijn of haar eigen gedachten en gevoelens. Dit kan ertoe leiden dat diegene minder op zichzelf vertrouwt en afhankelijk wordt van de ander. Dit wordt gaslighting genoemd. Narcisten kunnen gaslighting als strategie gebruiken, maar het kan ook los van hen voorkomen.

“De gedachte “ben ik nou gek of…?” kan een teken zijn van gaslighting, waarin je emotioneel, psychologisch gemanipuleerd wordt. Het voelt als een ware mindfuck, alsof je gehersenspoeld wordt. Dit kan verschillende gradaties hebben. Het hoeft dus niet automatisch een voorbode te zijn van het verbreken van het contact, maar het dient wel zo vroeg mogelijk doorbroken te worden. Voor je het weet is het uitgegroeid tot een hardnekkig patroon. Door als gaslichter een ander te manipuleren behoud je de macht, waardoor je er sterker uitkomt. Dit proces is subtiel van aard en de aanstichter doet het niet opzettelijk. De dynamiek is een over en weer gaan van aangeleerd gedrag, doordat het gedrag andermans gedrag versterkt. Hoe meer de één de ander domineert, hoe afhankelijker de ander wordt, wat de machtspositie van de dominante partij verder laat toenemen. Gaslighting kan zich voordoen in liefdesrelaties, maar ook tussen ouders en kinderen, vrienden of collega’s.

Gaslighting bereikt zijn hoogtepunt wanneer de ander daadwerkelijk aan zichzelf begint te twijfelen of zichzelf er de schuld van geeft, met gedachten als: “ik had er ook over moeten ophouden”. Om grootschalige verspreiding te voorkomen of te verhelpen, zijn er al meerdere boeken uitgebracht, waaronder Het gaslighteffect van Robin Stern en Bescherm jezelf tegen narcisme en gaslighting van Ramani Durvasula.

Robin Stern beschrijft de signalen waaraan je kunt herkennen dat je slachtoffer bent van gaslighting:
> De gaslighter verdraait feiten of ontkent wat er daadwerkelijk is gebeurd.
> Je begint te twijfelen aan je geheugen en jezelf.
> Je voelt je vaak onzeker, schuldig of verward.
> Je durft nauwelijks nog eigen beslissingen te nemen.
> Je probeert voortdurend de gaslighter tevreden te stellen.
> Je zoekt constant naar goedkeuring van de gaslighter.
> Het voelt alsof niets wat je doet in de ogen van de gaslighter ooit goed genoeg is.

De hierboven omschreven dynamiek, ondersteund de manier waarop Abramson (2014) ernaar kijkt. Zij betoogt dat een gaslighter zichzelf beschermt tegen kritiek door bewust of onbewust de status van het slachtoffers zo te ondermijnen dat hij/zij niet langer in staat is om kritiek te leveren.

In 2023 publiceerde Philosophical Studies een artikel van Cameron Domenico Kirk-Giannini, getiteld: “Dilemmatic Gaslighting”, waarin een nieuwe verfrissende benadering van het concept gaslighting wordt gepresenteerd. In plaats van de nadruk te leggen op de intentie van de gaslighter om macht en controle uit te oefenen, richt het zich op de gevolgen voor het slachtoffer. Gaslighting laat het slachtoffer voor een dilemma staan: ofwel de beweringen van de gaslighter betwijfelen, ofwel gaan twijfelen aan de eigen waarneming en opvattingen. Dit betekent echter niet dat het slachtoffer verantwoordelijk wordt gehouden. De gaslighter speelt een cruciale rol in het veroorzaken van deze verwarring, doordat de gaslighter het slachtoffer in een positie manoeuvreert waarin het moeilijk wordt om leugens of verdraaiingen van de waarheid te onderscheiden.

Het ziet ernaar uit dat het proces door beide partijen (anders) wordt beleefd en dat het twee kanten op werkt. Meestal is het het slachtoffer dat hulp zoekt. Samen kan de focus worden gelegd op het bovengenoemde dilemma. Er kan gewerkt worden aan het vergroten van het zelfbeeld, assertiviteit en besluitvaardigheid van het slachtoffer, zodat het patroon doorbroken wordt. Los van de vraag of gaslighting voor een machtsmiddel moet worden aangezien, zet de gaslighter de manipulatie niet opzettelijk in. Daarom is het in veel gevallen de moeite waard en doorgaans mogelijk om er met elkaar over in gesprek te gaan.

Allereerst moet de dynamiek zichtbaar worden gemaakt door samen te onderzoeken waar het telkens weer op uitloopt. Hierbij gaat het niet alleen om het waarneembare gedrag en de emoties die aan de oppervlakte liggen, maar juist om de overtuigingen, onzekerheden en angsten die erachter schuilgaan. Veelal heeft men de angst om afgewezen of in de steek gelaten te worden, of de vrees om niet gehoord te worden. Hoe mooi zou het zijn als dit hardop naar elkaar uitgesproken wordt en het voor meer onderling begrip zorgt. Soms blijkt hier nog veel oude pijn te zitten, waar men op hun beurt hulp voor kunnen zoeken. Als iemand namelijk te veel met zijn eigen wonden in beslag genomen wordt, kan hij/zij zich ook niet volledig openstellen voor de verbinding met een ander. 

Wanneer het zich voordoet in een liefdesrelatie of ouder-kindrelatie, zou je ook relatietherapie of systeemtherapie kunnen overwegen, waarbij jullie samen werken aan de tegengestelde trekken die elkaar versterken – opposites attract – zoals shaming-blaming interacties en toenadering-terugtrekken dynamieken. Deze patronen kunnen de basis vormen voor gaslighting, wat in relatie-/ en systeemtherapie vaak onderwerp van gesprek is.

Als je jezelf in dit artikel herkent, ongeacht welke rol je speelt in het patroon, wees dan eerlijk naar zowel jezelf als de ander. Raap de moed bij elkaar en pak het probleem met beide handen aan. Misschien ben je nog niet te laat.