Chronische pijn geeft venijn

Stel je voor dat je voortdurend pijn hebt. Je zoekt hulp, maar de specialisten kunnen helaas geen wonderen verrichten of garanties bieden. Alsof dat nog niet erg genoeg is, blijven sommige patiënten met het idee achter dat ‘het tussen hun oren zit’. Is dat de impliciete boodschap of vatten de patiënten het anders op dan ermee bedoeld wordt?

Men spreekt van chronische pijn indien de pijn meer dan 3 maanden aanhoudt. De prevalentie is niet mis. In Nederland heeft zo’n 3 miljoen mensen last van chronische pijn. Door de vergrijzing zal dit cijfer alleen maar toenemen. Soms valt er een duidelijke oorzaak te vinden, bijv. door een afwijking op de CT-scan of MRI, maar het gebeurd ook dat de oorzaak niet (meer) te achterhalen valt. In plaats van dat men aan de pjin zal wennen en de pijngrens dus al meer oprekt, raakt het pijnsysteem juist overgevoelig. Een fenomeen dat we sensitisatie noemen. In dit geval is pijn geen betrouwbare indicator meer voor de mate van bedreiging of weefselschade.

Pijn is een verdedigingsmechanisme van ons lichaam dat ons beschermt tegen gevaarlijke of schadelijke situaties. Het is belangrijk te benadrukken dat pijn een sensatie is die in de hersenen wordt geregistreerd en door meerdere factoren wordt beïnvloed, niet alleen door de ernst van mogelijke weefselschade. Het bovengenoemde fenomeen sensitisatie laat veranderingen plaatsvinden in de manier waarop de zenuwen signalen doorgeven en hoe het brein deze opvat. Met andere woorden, zelfs wanneer de schade in het lichaam al volledig is hersteld, kan het zenuwstelsel nog achterblijven en reageren alsof er nog een probleem is en dit probleem kan in de vorm van pijn net zo hevig of heviger worden beleefd als voorheen!

Als je de pijn aan blijft zien voor acuut letsel, zal je automatisch je lichaam ontlasten. Dit leidt er vanzelf toe dat je stopt met bewegen, waardoor de spierconditie verslechtert en je bij minimale inspanning al overbelast raakt. Bij overbelasting raken de spieren verzuurd, wat het brein interpreteert als gevaar en daaropvolgend pijnsignalen afvuurt. Daarmee raak je al verder van huis.

Met deze uitleg op zak hoeft pijn dus niet automatisch dreigende weefselschade te betekenen. Dit opent deuren voor het vormen van nieuwe verbindingen in het brein, wat kan leiden tot een hernieuwde aansturing van het lichaam. Alleen door deze benadering kan het tij worden gekeerd.

Hoe valt het brein opnieuw te trainen?
De sleutel ligt in graded activity: het stapsgewijs opbouwen van activiteit, zodat je je lichaam geleidelijk laat wennen aan inspanning. De oefeningen die het minst belastend zijn voor het lichaam en de minste pijn veroorzaken, worden eerst uitgevoerd. Het draait hierbij om het geleidelijk verhogen van de intensiteit, met de focus op beweging, ongeacht de pijn. Hiermee luister je niet langer naar de paniekzaaiing van het pijnsysteem. Door deze gedragsmatige aanpak laat je het brein weten dat er geen reden is tot paniek.

Het doel hiervan is niet om de pijn volledig te elimineren, maar om de kwaliteit van leven te verbeteren. Een afname in lichamelijke activiteit door pijn kan naast de fysieke gevolgen ook andere negatieve effecten met zich meebrengen, zoals verlies van werk, hobby’s en sociale contacten. Pijn krijgt dan steeds meer de overhand in je leven, waardoor er minder overblijft om voor te leven, wat je bijvoorbeeld somber maakt. Volgens de Richtlijnendatabase werd in 2021 12% van de Nederlanders van 12 jaar of ouder belemmerd door pijn bij het uitvoeren van dagelijkse werkzaamheden, zoals werk buitenshuis of huishoudelijke taken.

Uit verschillende internationale studies blijkt dat 34-79% van de patiënten met chronische pijn ontevreden zijn over de geboden behandelingen. De werkgroep Chronische Pijn van de Regieraad Kwaliteit van Zorg hebben daarom in 2017 een multidisciplinaire zorgstandaard laten ontwikkelen voor evidence-based diagnostiek en behandeling van chronische pijn. Even later is er in 2020 een aanvulling op gekomen a.d.h.v. de Leidraad organisatie en werkwijze zorg voor patiënten met chronische pijn, bedoeld om de zorgstructuur te verbeteren en de zorg beter te organiseren.

Hoe kan het zijn dat, ondanks alle inzet, patiënten het nog niet altijd als even helpend ervaren? Ik kan als antwoord op deze vraag alleen maar op basis van eigen ervaring een kleine poging doen. Ik heb ooit de plank compleet misgeslagen door, zonder een vertrouwensrelatie op te bouwen, al vrij snel te beginnen met psycho-educatie over pijn. Hoewel ik me aan de richtlijnen hield, had ik onvoldoende oog voor de emotionele pijn van de patiënt, die onlosmakelijk verbonden is met de fysieke pijn.

Kortom, we hebben inmiddels meer inzicht in de werking van het pijnsysteem, maar het blijft (ook voor mij) een uitdaging om deze kennis effectief over te brengen op patiënten door hen zover te krijgen om met deze uitleg geleidelijk tegen hun eigen lichaamssignalen in te gaan. Dit vereist niet alleen veel moed van de patiënt, maar ook vertrouwen in jou als behandelaar. 

Laten we dus om te beginnen in gesprek met de patiënt vooral veel begrip opbrengen voor de vicieuze cirkel waarin zij zich al langere tijd bevinden. Door te snel over te gaan op het bieden van uitleg, kan het al gauw belerend overkomen, waardoor je de patiënt niet weet te bereiken. Het gaat er dus niet alleen om ‘wat’ je aanbiedt, maar ook ‘hoe’ je het aanbiedt. De toon en het tempo doen ertoe in de manier waarop de boodschap ontvangen wordt.