PAS OP met delen!

Als psycholoog krijg je aan de lopende band brieven toegestuurd met de vraag informatie over een cliënt aan te leveren. Dit brengt risico’s met zich mee, want psychologen zijn gebonden aan een strikte geheimhoudingsplicht. Maar hoe ver reikt deze plicht eigenlijk en en kan deze soms botsen met het belang van de cliënt?

Om als cliënt vrijuit te kunnen spreken, is het vanzelfsprekend dat hij/zij erop kan vertrouwen dat alles binnen de muren van de spreekkamer blijft en dat er zorgvuldig met de persoonlijke gegevens wordt omgegaan. Hiermee doet cliënt beroep op de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) en beroepsgeheim, ook wel de geheimhoudingsplicht. In reactie daarop handelt de psycholoog volgens de wet (artikel 88 Wet BIG en artikel 457 Wgbo) en de beroepscode artikel 71. 

De AVG, de beroepscode en de geheimhoudingsplicht. Hoe verhoudt dit zich tot elkaar?
De AVG trad op 25 mei 2018 in werking en biedt een wettelijk kader voor de bescherming van persoonsgegevens. Hierbij gaat het vooral over het verwerken, beheren en beveiligen van de persoonsgegevens. De beroepscode gaat eerder over ethische richtlijnen, waar de geheimhoudingsplicht een belangrijk onderdeel van uitmaakt. Deze geheimhoudingsplicht garandeert dat er geen informatie wordt gedeeld zonder de instemming van de cliënt.

Geheimhoudingsplicht
De geheimhouding kent zijn grenzen. Wanneer een cliënt een ernstig gevaar vormt voor zichzelf of anderen, is de psycholoog verplicht in te grijpen en passende maatregelen te nemen. Hier moet de cliënt net zo goed van op de hoogte worden gebracht. Al kan dit de patiënt er wel van weerhouden om volledig open kaart te spelen.

Wanneer een psycholoog de geheimhoudingsplicht ten onrechte doorbreekt, kan dit ernstige gevolgen hebben, zowel voor de cliënt als voor de psycholoog zelf. Ten eerste wordt de vertrouwensband beschadigd, een band die vaak met veel zorg en tijd is opgebouwd. Daarnaast kan de psycholoog juridisch aansprakelijk gesteld worden, waarop een rechtszaak kan volgen. Een situatie waarin geen enkele psycholoog zich zou willen begeven.

Om daar ver vandaan te blijven zie ik om mij heen gebeuren, waaronder ikzelf, dat psychologen terughoudend zijn in het verstrekken van informatie. Tegelijkertijd kan dit het werk van andere hulpverleners bemoeilijken, die deze informatie nodig hebben om hun taken effectief uit te voeren. Bijvoorbeeld, als het UWV (Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen) informatie over een cliënt nodig heeft voor een beoordeling op het gebied van arbeidsongeschiktheid, schakelt het UWV veelal een bedrijfs- of arboarts in om deze gegevens bij de psychologen op te vragen. Een weigering van de psycholoog om persoonsinformatie te delen, hindert de samenwerking tussen zorgverleners, waardoor uiteindelijk de cliënt het slachtoffer wordt. Het standaard afketsen van dergelijke verzoeken is dus geen optie, maar hoe dien je dan hiermee om te gaan?

Bij het delen van persoonsgegevens is in eerste plaats toestemming van de cliënt nodig. Vervolgens is het aan de psychologen om slechts de noodzakelijke, daartoe relevante informatie vrij te geven. Hoewel dit logisch klinkt, blijkt dit in de praktijk vaak minder eenvoudig dan gedacht.

Verklaring afgeven
Het hangt er wel vanaf waar de vragende partij precies naar op zoek is. Er wordt onderscheid gemaakt tussen het verstrekken van persoonsgegevens en het afgeven van een verklaring. Het verstrekken van persoonsgegevens betreft feitelijke informatie, zoals naam, geboortedatum, medische gegevens en het type behandeling. Een verklaring gaat verder en bevat een professionele beoordeling, zoals een diagnose en prognose, die gevolgen kan hebben voor de cliënt. Dit is bijvoorbeeld aan de hand bij letselschadeclaims, verklaringen voor een rechtszaak, arbeidsongeschiktheidsverklaringen, en dergelijke. Het is per definitie niet aan de behandelend psycholoog om een verklaring af te geven, maar van een onafhankelijke partij. De behandelend psycholoog legt de focus voornamelijk op het begrijpen en aanpakken van de ‘huidige’ klachten en omstandigheden van cliënt, en doorgaans niet met het vinden van oorzaken of het doen van prognoses. Daarbij kan het de behandelrelatie extra in gevaar brengen, doordat de rol van behandelaar en adviseur met elkaar verweven raakt.

Het NIP (Nederlands Instituut van Psychologen) heeft hiervoor een document opgesteld waarin dit nader wordt toegelicht en onderbouwd. Dit document kun je als bijlage meesturen in correspondentie met de vragende partij.

Verstrekken van persoonsgegevens
Bij het verstrekken van persoonsgegevens is het aan de psycholoog om een professionele afweging te maken welke informatie al dan niet gedeeld wordt. Deze afweging moet altijd in het belang van de cliënt zijn, wat betekent dat de beslissing per casus kan variëren. Geen makkelijke opgave. Gelukkig kun je bij het NIP terecht voor ondersteuning en advies – het is gewoon een kwestie van even bellen. Ook is er in 2021 een wegwijzer uitgebracht, als aanvulling op de beroepscode, waarmee de psycholoog nog beter in lijn kan blijven met de wet- en regelgeving.

Als psycholoog is het zaak te voorkomen dat je handelt uit angst om fouten te maken, omdat je dan je eigen belang boven dat van de cliënt stelt. Het draait vooral om een goede afstemming met de cliënt. Wanneer je zorgvuldig luistert naar de wensen en zorgen van de cliënt, is de kans klein dat je de verkeerde afweging maakt en een fout begaat. Als je toch het gevoel hebt dat je je op glad ijs begeeft, bespreek de situatie dan met een naaste collega en/of raadpleeg het NIP. Je staat er niet alleen voor.