Gemaskeerde diagnoses bij vrouwen

Het laatste wat ik wil, is met allerlei vooroordelen zwaaien, maar laten we eerlijk zijn: vrouwen en mannen zijn nu eenmaal verschillend. En dat is juist leuk! Zo vullen zij elkaar goed aan, elk met hun eigen talenten. Hoe kan het dan toch dat bij het stellen van diagnoses in de psychologie meestal maar van één beeld aldus criteria wordt uitgegaan? Het ligt voor de hand dat diagnoses bij vrouwen een andere vorm aannemen dan bij mannen. Helaas lijken de criteria vooral gebaseerd op wat we stereotyperend bij mannen waarnemen. En wij vrouwen dan? Zorgt dat niet voor onderdiagnosticering of misdiagnoses? Daar mogen we best even wat langer bij stil staan…

In deze blog kunnen nu eenmaal niet alle diagnoses behandelen. We richten ons daarom op de autismespectrumstoornis (ASS) en de Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD). Bij deze twee diagnoses wordt vaak een veel hogere prevalentie bij mannen dan bij vrouwen gerapporteerd. De vraag is echter of dit een accurate weergave van de werkelijkheid is, of dat andere factoren hierin een rol spelen.
Steeds meer wordt ervan uitgegaan dat de diagnose bij vrouwen onjuist, te laat of helemaal niet gesteld wordt. Reden hiervoor zijn dat vrouwen deze symptomen redelijk goed kunnen maskeren. Plus, er is nauwelijks klinisch onderzoek uitgevoerd dat zich specifiek op vrouwen toespitst.

ADHD
Wanneer we de cijfers uit bevolkingsonderzoek bekijken, zien we dat zowel in de kindertijd als op volwassen leeftijd meer mannen dan vrouwen ADHD-symptomen rapporteren. In de kindertijd betreft dit 4,3% van de mannen tegenover 3% van de vrouwen. Op volwassen leeftijd gaat het om 3,7% van de mannen en 2,7% van de vrouwen.

In de kindertijd laten meisjes eerder symptomen zien van onoplettendheid en jongens meer hyperactieve-impulsieve symptomen. Meisjes worden daarom sneller gediagnosticeerd met het onoplettende type en jongens met de hyperactieve-impulsieve subtype of het gecombineerde beeld (Martin, 2024).

Daarnaast blijkt uit onderzoek dat meisjes met ADHD vaker internaliserende problematiek ervaren, zoals teruggetrokkenheid en angst, terwijl jongens vaker externaliserend gedrag laten zien. Juist deze externaliserende symptomen zijn opvallender en verstorender, waardoor ze eerder worden opgemerkt door leerkrachten en ouders.

Als er bij een vrouw al sprake is van hyperactiviteit, dan zie je dat in hele kleine, bijna ongemerkte bewegingen terug en/of als innerlijke onrust die van buitenaf helemaal niet te zien is. Vrouwen omschrijven dit als het hebben van een vol hoofd, waarbij zij maar geen vat krijgen op hun gedachten en gevoelens. Tot slot kan bij vrouwen ook ‘emotionele’ hyperreactiviteit optreden, mede beïnvloed door hormonale schommelingen. Dit kan premenstruele klachten geven zoals lichamelijke ongemakken, stemmingswisselingen, emotionele ontregeling, prikkelbaarheid, veranderingen in eetlust en verminderde slaap (Eichelscheim, Van der Eng-Van Berkum, & Van Veenendaal, 2023).

ASS
Opmerkelijk genoeg is er in Nederland nog geen onderzoek uitgevoerd naar het aantal officieel geregistreerde ASS-diagnoses. Wel zijn er via zelfrapportage prevalentiecijfers beschikbaar. Volgens de Gezondheidsenquête van het CBS had in 2024 3,5% van de kinderen van 4 tot 12 jaar en 2,5% van de volwassenen in Nederland een autismespectrumstoornis. Veel onderzoekers hanteren vooralsnog een man-vrouwverhouding van 4:1. De verhouding lijkt geleidelijk aan te verschuiven ten gunste van de vrouwen.

Over het algemeen zien we dat vrouwen in tegenstelling tot mannen met ASS sociaal sterker en actiever zijn en ook beter kunnen plannen en organiseren. Verder kunnen ze aan de hand van observaties sociaal gedrag gemakkelijker imiteren. Vrouwen weten zich dus aardig staande te houden, maar ondertussen hebben ze wel degelijk last van overprikkeling, chaos in het hoofd, angsten, onzekerheid en verlegenheid. Los van het feit dat ze zich vaak goed kunnen aanpassen door gedrag van anderen na te bootsen, is het sociale contact alsnog niet intuïtief en gaat het dus niet vanzelf.

Hierbij gaan zij continue over eigen grenzen en raken chronisch vermoeid. Je komt bij hen vaak een comorbide beeld tegen. Dat wil zeggen dat er zich ook andere stoornissen voordoen. Wellicht als gevolg van het langdurig zichzelf overvragen?

Annelies Spek merkt op dat het verschil tussen vrouwen mét ASS en vrouwen zonder ASS groter is dan het verschil tussen mannen met en zonder ASS. Vrouwen met ASS ervaren duidelijk een gevoel van anders-zijn ten opzichte van hun leeftijdsgenoten. Omdat vrouwen gemiddeld genomen van nature sociaal vaardig zijn, kunnen vrouwen met ASS snel het gevoel hebben dat ze tekortschieten. Dit kan leiden tot gevoelens van minderwaardigheid, angst en somberheid.

Daar komt bij dat vrouwen vaak talloze rollen tegelijk vervullen: moeder, partner, werknemer/student, vriendin, huishoudster. Ga zo maar door. Het vraagt om constante aaneenschakeling en multitasking.

Gevolgen van te late of ontbrekende ADHD-/ASS-diagnose bij vrouwen
Eigenlijk komt het erop neer dat je met de juiste diagnose beter kan inschatten wat er van diegene gevraagd kan en mag worden.

Rol van de omgeving
Als een vrouw bepaalde sociale situaties doorgaans uit de weg gaat en het wordt aangezien voor vermijdingsgedrag voortkomend uit angst (an sich), zal de behandeling erop gericht zijn diegene aan te sporen meer contact te maken, er meer op uit te gaan etc. Echter, als er eigenlijk sprake blijkt te zijn van ASS, ga je al gauw over diens grenzen heen.

Of wat nou als een vrouw haar leven lang tijdens school of studie wordt afgeschilderd als lui en ongemotiveerd, omdat zij onvoldoende oplet, haar huiswerk niet op tijd af krijgt. Het gevolg kan zijn dat diegene gaat geloven dat leren “niet voor haar is weggelegd” en genoegen neemt met minder. Terwijl een aanpak die rekening houdt met ADHD er wellicht wél voor had kunnen zorgen dat het haalbaar was.

Kortom, of we het nu hebben over ADHD of ASS; zonder de juiste benadering wordt de vrouw herhaaldelijk overvraagd en overbelast. Daardoor stuit zij voortdurend op obstakels, zonder te begrijpen wat er misgaat. Dit kan al gauw faalangst en een laag zelfbeeld teweegbrengen.

Rol van vrouw zelf
Uit angst om fouten te maken of vanuit de drang om aan de maatschappelijke normen te voldoen, kan een vrouw met ADHD en/of ASS doorslaan in haar streven naar perfectie, zichzelf hoge eisen stellen. Perfectionisme fungeert dan als overlevingsstrategie of overcompensatie: een manier om controle over het eigen leven terug te winnen en zich te beschermen tegen negatieve gevoelens en kritiek.

In dat opzicht zorgt niet alleen de omgeving ervoor dat vrouwen met ADHD en/of ASS worden overvraagt, maar voeren zij ook zelf de druk op. Des te eerder zij weet hebben van wat er onderliggend speelt, des te meer zij strategieën kunnen ontwikkelen om de druk te verlagen, het bijkomende perfectionisme te relativeren en gezondere manieren te vinden om met spanningen en verwachtingen om te gaan.